Risk Kokteyli ve Eko-Finans

IMF (Uluslararası Para Fonu) Başkanı Georgieva’nın yakın zamanda kamuoyu ile paylaştığı  “Risk Kokteyli” kavramına dikkat kesilmek gerekiyor.

Küresel Eko-Finans sisteminin aynı anda ve “karışımda”; Yapay Zeka (YZ) Yatırım Patlaması, Uzun Süreli Enerji Şoku ve Rekor Seviyede Borç Yükü bileşenleri ile karşı karşıya bulunduğunu ifade ediyor.

Yerleşik küresel mimarinin en önemli aparatlarından birisini temsil eden IMF’nin, son yıllardaki söylem değişikliği çerçevesinde kendisini yeniden konumlandırdığı ve “alacaklının/küresel borçlanma sisteminin jandarması” imajını aştığı izleniyor. Kurumun başında ikinci dönemini sürdüren Kristalina Geogieva’nın, her kesimi ile tüm küresel oyuncu ve dinamikleri kapsayan söylem ve yaklaşımları ilgi uyandırıyor.

2026 yılının başından bu yana süregelen ve “Jeo-Politik risk ve gelişmelerin, doğrudan Eko-Politik akış ile dinamiklerini etkilemesi” durumu olarak etiketlenen konjonktürün, önümüzdeki yıla da taşınacağı değerlendiriliyor. IMF Başkanı’nın sözleri, bu serimde karşımıza çıkacak risk ve mücadele alanlarının, bir araya gelerek, adeta bir kuvvetli karışım/kokteyl etkisi ortaya koyması perspektiflerini gündeme taşıyor.

Yakın dönemdeki Trump-Şi buluşmasında ötelenen; ABD’de bağlayıcı olmayan bir çerçeve düzenleme ile geçiştirilen YZ kulvarında kontrol ve regülasyon taleplerinin henüz karşılık bul(a)madığı izleniyor. Ağırlıkla Amerika ve Çin arasında süregelen rekabetin tetiklediği dev yatırım dalgasının küresel büyümeye tonik (canlandırıcı) etkisi sağladığı, ancak aynı bağlamda; enerji, sermaye ve diğer kaynak taleplerini arttırarak enflasyonist baskı yarattığı ifade ediliyor.

Üstelik, küresel büyüme ve özellikle sermaye piyasalarına destek sağlamada YZ dinamikleri katkılarının sınırlı sayıda ülke ve sektörde yoğunlaşarak “eşitsizlik arttırıcı” rol oynadığına dikkat çekiliyor. Kestirmeci bir yaklaşımla; küresel planda görülen YZ etkisinin, artan finansal/zenginlik değerinin, gelir ve servet dağılımındaki eşitsizliği daha fazla bozucu etkisine paralel bir durumdan söz ediliyor.      

ABD Hazine Bakanı Bessent’in; “Çin ile YZ kulvarındaki yarışı kaybettiğimiz anda, sözü edilecek hiç bir şey kalmaz!” mealindeki sözleri ve Trump’ın; “Hiçbir tartışma veya endişenin, Çin ile kıyasıya rekabeti engellemesine, rakibin önünü açmasına izin verilemez!” ifadesinde anlamını bulan duruşunu bu noktada hatırlamak gerekiyor.

İnsanlık için bir varolma ve mevcut yaşam alan ve özgürlüklerini koruma sorunu olarak da görülen YZ kaynaklı tehdit ile risklerin, bu alanın iki önemli oyuncusu tarafından “Sıfır Toplamlı Oyun/Zero-Sum Game” bağlamında değerlendirildiği ortaya çıkıyor. Meseleye, tamamen siyasal rejimin güvenliği penceresinden bakan Çin ve en azından insan referanslı değerlendirmeleri de işin içine katan Amerika ortak bir zihniyet birlikteliği sergiliyor; taraflardan birinin avantaj sağlaması durumunda diğerinin doğrudan zarara uğrayacağı ve oyun bitiminde kazanan ve kaybeden tablosundan kaçılamayacağı varsayımdan yola çıkıyor.

YZ kulvarında yaşanan olağanüstü ve sistemin önde gelen aktörlerine bakılacak olursa; “fren tertibatı olmayan arabada sürekli gaza basılarak gelinen” göz kamaştırıcı gelişmelerin ortaya çıkardığı riskler, her boyutu ile daha ağır ve karmaşık yapılara dönüşüyor. YZ hareketinin hazırlayıcı ve destek sağlayan öncüsü olarak selamlanan bilgi işlem/internet dalgasının simge ismi Bill Gates’in, yakın zamanda paylaştığı bir değerlendirme ile tamamlamak gerekiyor; “Yakın gelecekte, YZ’nin adeta evcil hayvanı durumuna gelebiliriz!..”             

Süregelen savaş koşulları ekseninde ortaya çıkan ve gelişen Enerji Tedarik ve Fiyatlamasında Sıkıntılı Durum tablosunun, 2027 yılına kadar gündemde kalması öngörülüyor. Georgieva, mevcut enerji şokunun geniş kapsamlı ancak “büyük ölçüde kontrol altında tutulmuş” gidişine vurgu yaparken, yaklaşan kış şartlarının yanı sıra, artan YZ kaynaklı enerji talebini faktörünü de hesaba katıyor.

Güncel bir Goldman Sachs değerlendirmesinde; petrol risk priminin geçen ay sert bir artışla, tüm zamanların en yüksek ikinci aylık seviyesine ulaştığı ve yatırımcı portföylerinde koruma amaçlı petrole yönelişin arttığı tespitleri paylaşılıyor.

Güncel tabloda 100 Dolar civarında seyreden petrol fiyatlarının önümüzdeki dönemlerde ciddi oranda aşağı yönlü seviye ve hareketleri görme ihtimali de hesaba katılıyor. Bu çerçevede, mesela 2008 Krizi sonrasında 140’lı seviyelerden 40 Dolar seviyesine; Pandemi döneminde bu kez, 60 Dolar düzeyinden 20 Dolar taban fiyatına gerileyen hareketleri hatırlatmak gerekiyor. İş, finansal varlıkların değerlerine geldiğinde; aşağı, yukarı ve yatay olmak üzere üç yönlü opsiyon ve alternatiflerin söz konusu olduğunu unutmamak gerekiyor.   

Amerika Birleşik Devletleri’nin; Hürmüz Boğazı eksenli İran Savaşı ve dev Venezuela Operasyon halkalarına eklediği daha küçük ölçekli Irak ve Suriye Manevraları ile Petrol ürün gamının tamamında (yumuşak ve ağır petrol, kaya gazı, sıvılaştırılmış gaz) dünyanın bir numaralı tedarikçisi haline geldiğini unutmamak gerekiyor. ABD’nin bu girişiminin; yıllardır süregelen Ukrayna-Rusya Savaşı ile önü kesilen Avrupa’nın ucuz Rus gazı tedarik avantajının yok edilmesi süreci ile başlatıldığı biliniyor.

Küresel Petrol tedarik kulvarında “bir numara” konumuna gelen ABD’nin, lojistik ve fiyatlandırma alanlarında  (OPEC etkisini kırarak) aynı pozisyona yükselme manevralarının sürdüğü dönemde ilgili riskler de varlığını koruyor. Özellikle, motorin/mazot klasmanında ortaya çıkan geçici tedarik sorunlarının, ABD ara seçimleri öncesinde, sürpriz Trump-Putin diyaloğu ile Rusya’ya satış imkanı  tanınarak aşılmaya çalışılması, son dakika bir siyasi manevra olarak dikkat çekiyor.           

Nihayet, risk kokteylinin üçüncü bileşeni olarak, an itibarıyla 365 trilyon Doları aşan Küresel Borç faktörü değerlendirmeye dahil ediliyor. Amerika başta olmak üzere, Avrupa ve Japonya’da devlet tahvili faizlerinin rekor seviyelere, hızla ve aynı zamanda, tırmanmasının yol açacağı borçlanma yükü artışına özellikle vurgu yapılıyor.

Bu noktada, kendi görev sahasında söz söylemenin rahatlığı ile Georgieva tarafından şu sözler sarf ediliyor: “ Gelişmiş ekonomilerin, borç birikiminde en kötü suçlular olarak yıllardır, son derece elverişli finansman koşullarından, faiz oranlarını ekonomik büyüme altında tutarak yararlandıkları dönem sona eriyor. Onyedi yıllık bu kolay dönemden sonra tüm borçlu hükümetlerin mali hareket alanları daralıyor, ucuz para ve kolay borçlanma konjonktürü tamamlanıyor. Merkez bankaları için ihtiyatlı şahin duruşlara yakın durma zamanları geliyor..”

Bir yönüyle, borç ve borçlandırma esası üzerine inşa edilmiş ve bu dinamikler üzerinden varlığını sürdüren yerleşik küresel Eko-Finansal Mimari bakımından tehdit olarak görülen bu risklerin, sistemin selameti bakımından “gerek duyulan sıkıntılı alanlar” olduğunu unutmamak gerekiyor;  zira finansta kazançların kapısı, ancak, doğru risk analiz ve yönetimi üzerinden açılıyor.