Finansta Değer Kavramı

“Değer/Value” kavramı; Eko-Finans bağlamında günlük hayatta kullanıldığı hal ve kapsamından farklı anlamları işaret ediyor. Üstelik, sermaye piyasalarının en hararetli ve hassas başlıkları arasında yer alan “Balon/Bubble” konseptinin çıkış noktasını oluşturuyor.

Ajda Pekkan’ın; Hoşgör Sen şarkısının bilinen nakaratı;” Hiç bunları kendine dert etmeye değer mi?” veya Özdemir Asaf’ın; Gerçek Değer başlıklı şiirinin içinde geçen; “ Gerçek değer gelmesi boşluk dolduran değil, gitmesi boşluk yaratandır..” mısralarını anarak Finans’ın ustalıklı seyir bekleyen dalgalı sularına yelken açmak gerekiyor:

Objektif/ölçülebilir olduğu kadar sübjektif/algılama temelli kompozit bir yapıyı temsil eden Değer kavramı; bir mal, hizmet veya finansal varlığın “hesaplanan ve/veya kestirilen” karşılığı olarak tanımlanıyor. Bu yönüyle, zamana; zemine ve zata (kişiye) göre farklılık gösteren; durağan olmayan bir karakteristik sergiliyor.

Maddi değeri düşük bir pamuklu eşarp, sevilen bir kişiye ait hatıra olduğunda, sevenin gözünde “paha biçilmez” değere taşınabiliyor. Hobi ve koleksiyon sahipleri bakımından seçilmiş objelere atfedilen yüksek değerler ve ödenen meblağlar, haberlere konu olacak derecede yankı bulabiliyor. Sosyal medyada yapılan kimi paylaşımlarda ise, ödenen “astronomik” yemek faturaları veya lüks arabalar benzeri varlık sergileme/ifşası üzerinden kendisini değerli kılmaya çalışan bir zümre ortaya seriliyor.

İşte bu “tartışmalı” ve “değişken” yönlerin, alış-veriş söz konu olduğu zamanlarda, alıcı ve satıcı için ortak bir platformda ve “adilane biçimde” dengelenmesi ve referansa bağlanması gerekiyor. Tarih boyunca Sarraflık eliyle sağlanan ve “muhammen değer” esaslı yapılandırılan ilgili işlemler, günümüzde Ekspertiz ve Değerleme Uzmanlığı kapsamında gerçekleştiriliyor.

Genel kabul görmüş sektörel standartların yanısıra, ulusal ve uluslararası yasal düzenlemeler çerçevesinde düzenlenen ve yürütülen Ekspertiz İşlemleri; taşınmazlardan, sermaye piyasası araçlarına kadar geniş bir kapsama alanında varlık gösteriyor. Banka/tasarruf sandığı kredili satışlar veya yasal teminat gösterme işlerinde artık rutin ve zorunlu hale gelmiş bir kurumsal oluşum karşımızda duruyor.

Bir mal veya hizmetin piyasadaki karşılığı/ederi/fiyatı/değişim (alış-veriş) gücü/sağladığı fayda unsurlarının tamamını temsil eden Değer kavramının doğrudan ilişkili bulunduğu faktörler arasında “Nedret/Nadirlik” yaklaşımı ön plana çıkıyor. Bir ürün; obje ve/veya hizmetin değeri, az bulunurluğu ve özgünlüğü ile doğrudan ilişkili olarak belirleniyor. Bu konuda, “pırlanta” piyasasında yaşanan son dönem gelişmeleri hatırlatmak gerekiyor.

Sentetik/ Laboratuvar pırlanta üretiminde yaşanan gelişmeler ve piyasaya giren pırlanta arzında görülen artış çerçevesinde, son beş yılda doğal pırlanta değer/fiyatlarının %50 oranında düştüğü izleniyor. Sektörün temel ölçütü karat değerinin ise sekiz bin Dolar düzeyinden dört bin Doların altına gerilediği kayıtlara geçiyor. Arzı sınırlandırılmış “nadir” doğal pırlanta ile aralarında belirgin fark görülemeyecek duruma gelen sentetik muadil ürünlerin elde edilme maliyetlerinde ortalama % 85 oranında tasarruf sağlanıyor. Pırlanta üzerinden “nedret pelerini” adeta sökülüp alınca, değer cephesinde yaşananlar ortaya çıkıyor.        

Geçmişte olduğu gibi yaşadığımız zamanlarda, alış-verişin gerçekleşmesi; ticaretin yapılması için ilgili mal ve/veya hizmet değeri üzerinden, alıcı ve satıcının mutabakata varması; pazarlığı o değer üzerinden kabullenmesi gerekiyor. Bu durumda, değer kavramının “adil ve dengeli olma” vasfı ön plana taşınıyor. İşte, o yüzden, uzmanlık ve etik değerler ile yasal düzenleme dairelerinin içinde kalarak değer tespiti yapma ihtiyacı doğuyor. Aksi durum ve uygulamalar için akla hemen; “tuz da kokarsa!” deyişinin işaret ettikleri geliyor.

Finansal varlıkların değer değişim ve dalgalanmaları üzerinden “Sıfır Toplamlı” bir kurgu olarak işleyen sermaye piyasalarına dikkat kesilmek gerekiyor. Borsa mantığı; tamamen menkul değerlerin şimdiki ve beklenen değerlerinin alınıp/satılması üzerinden yapılanıyor. Bir iştirakçinin belirli bir anlık veya gelecek değer/fiyat üzerinden satmaya hazır olduğu varlığı karşı taraftaki alıcının aynı mantık üzerinden değerlendirerek kabul etmesi esası üzerinden piyasalar işliyor.

Birilerinin kazancı, ancak diğerlerinin kaybından kaynaklandığı ve karşılandığı için, borsalar, sıfır toplamlı oyun kategorisine dahil ediliyor. Hal böyle olunca, menkul kıymetlerin değer ve fiyatlaması konusunda Teknik Analiz yaklaşımı benzeri uzmanlık yaklaşım ve birikimleri sistemin vazgeçilmez dinamikleri arasında yer alıyor.

Yakın dönemde kazandı(r)dığı yüksek değerler ile başta ABD sermaye piyasalarını rekor endeks seviyelerine taşıyan Yapay Zeka-Teknoloji Hisseleri üzerinden muhtemel Balon sendromu tartışmalarının gündeme geldiği görülüyor. Amerikan ara seçimlerinde ortaya çıkan sonucun da, Trump destekçisi bilinen sektör açısından olumsuz tabloya işaret ettiği değerlendiriliyor. Geçtiğimiz günlerde YZ-Teknoloji hisselerinde yaşanan rekor (değer) kayıplar, endişeli senaryo okumalarına daha güçlü destek sağlıyor. Bu kulvarda oluşturulan toplam değer için yapılan yatırımların, ABD milli gelirinin %4’üne ulaşacağına dair kestirim ve hesaplar, önceki benzer finansal balon yaşanmışlıkları ile karşılaştırmalı okumaları gündeme getiriyor. 1990’lardaki İnternet-dot.com olayında değer inşası için harcanan miktarın oransal olarak %1.1; 1870-1890 arasındaki Demiryolu vakasında ise %2.24 olduğu hatırlanıyor. Aşırı ve hızlı değer kazanımının, hemen daima finansal balon riskini tetiklediğine dair şüphe bulunmuyor.    

Daha önemlisi, sermaye piyasalarında değer çarpıtıcı/şişirici/yanıltıcı ve piyasa bozucu girişim ve manipulasyonlara karşı her türlü düzenleme ve tedbirin alınması gerekiyor. Hukuk dilinde sıklıkla kullanılan; “hayatın doğal akışına aykırı!” deyişine benzer şekilde “piyasanın değer dinamik ve ortalamalarına aykırı” şekilde değer kazan(dır)ma operasyonlarına karşı tedbir almak, yaptırım uygulamak sağlıklı bir işleyişin temel koşulu haline geliyor. Aksi durumlarda ortaya çıkabilecek sorunlar ve olumsuz açılımların canlı ve güncel bir örneğinin, bu günlerde, ülkemizde yaşandığı görülüyor.