Eko-Finansta Risk ve Belirsizlik Faktörleri

Risk ve Belirsizlik kavramları, Eko-Finans yapılanmasının ana elemanlarını; parasal tüm karar ile yönelişlerin ortak değerini oluşturuyor. Finansal okur-yazarlık temelinde para ile ilgili kararlar alınır; hesap-kitap yapılır ve bu çerçevede hareket edilir iken, risk ve belirsizlik kavramları üzerinden ilerleme sağlanıyor. Bu sebeple, söz konusu kavramlar üzerinde arka plan okumaları yapmak; eko-finans bilgi birikimini sağlama ve yetkinliği arttırma bakımından gerekli görülüyor.

İnsan; tarih boyunca, kendi kontrol ve iradesi dışındaki tüm gelişme ile dinamiklere karşı vaziyet etmeye, değişik yaklaşım ve teknikler ile “Belirsizlik” ve ilgili “Risk” kavramları bakımından hazırlıklı olmaya çalışıyor. Ona mahsus “endişe”; “korku”; “kayba uğrama” gibi davranışsal yapılanmaların temelinde yatan dinamiklerin dikkatle izlendiği biliniyor. Yakın dönemlerin kazanımları olan Davranış Ekonomisi ve Oyun Teorisi gibi görece gelişmiş bilimsel yaklaşımlar öncesinde de bu konular üzerine “kafa yorulduğu” gerçeğini unutmamak gerekiyor.

Ekonomi biliminin sembol ismi, kurucu babası Adam Smith’e ait bir ifade, işin özünü anlatıyor; “Kuşku/Kaygı şehrine ulaşmak için Belirsizlik Vadisi üzerinden yolculuk etmek zorundayız! “

Nitekim, bir başka şah isim John Maynard Keynes benzer bir tespiti; “ Ekonomideki belirsizlik sorununun temelinde bizzat ekonomik sürecin ileriye yönelik karakteri yatar! “ sözleriyle ifade ediyor. Bilindiği üzere, Keynesyen Yaklaşım, ekonominin bütünü için belirsizlikleri azaltma işinde, devletin en ağırlıklı rolü üstlenmesi gerektiğini savunuyor. 

Risk ve Belirsizlik faktörleri, “Zaman” kriterinden bağımsız olarak ele alınamıyor; eğer bir gelecek/yarın yok ise, bunların varlığından söz etme imkanı bulunmuyor. Zaman; Risk ve Belirsizliği şekillendiren ve finansal oyun alanı olarak “Gelecek” perspektifini var eden ana unsurdur. Bu yüzden, Eko-Finans, “paranın zaman değeri” yaklaşım ve formülleri üzerine inşa ediliyor; sayılar üzerinden ve hesap-kitap ile yürütülüyor.  Zaten, finans denildiğinde; akla hemen formüller, grafik ve tablolar, teknik analiz gibi kavramlar geliyor.

Eko-Finansın temelini oluşturan sayılar ve sayısal işlemler, oniki asırdan bu yana kullanılmakla birlikte, ancak 17. Yüzyıl başında İsviçreli matematikçi Jacob Bernoulli’nin katkısı ile büyük bir aşama sağlanıyor ve Belirsizlik ile gündeme gelen “Olasılık/İhtimal” faktörünün sayısal olarak nasıl ifade edileceği ve hesaplanacağı ortaya konuluyor. Günümüzde kullanılan karmaşık finans-piyasalara ilişkin olasılık hesap ve analizlerinin temeli, böylece elde edilmiş oluyor. 

Risk ve Belirsizlik faktörlerinin andacında geliştirilmiş ve Olasılık/İhtimal yaklaşımı ve “risk primi” kavramları üzerine yapılandırılmış Sigorta ve Sigortacılık kavramını da unutmamak gerekiyor. Geçmişi Hammurabi Yasaları (M.Ö.1800) dönemine uzanan Sigortacılık, günümüzde geçerli gelişmiş yapısına ancak 18. Yüzyılda ulaşarak, modern finans dünyasının ayrılmaz bir parçası durumuna geliyor.

Risk ve olasılık hesap ile modellemeleri bakımından en gelişmiş teknik donanımı temsil eden Sigortacılık; Reasürans yaklaşımı ile, “risk olasılıklarının sigortasını da, adeta ek sigorta yaparak, belirsizlik karşısındaki en sağlam teknik duruş” Eko-Finans dünyasına kazandırılmış bulunuyor.

Yirminci Yüzyılın başında yapılandırılan “Oyun Teorisi” modeli ile, Belirsizlik kavramına yaklaşımda adeta yeni bir boyut oluşturuluyor ve daha önce irdelenmeyen bir sorunun cevabını arayarak yola düşüyor: “Belirsizlik kendiliğinden mi ortaya çıkar; gerçek kaynakları nedir ve nereden doğar?”

Belirsizlik/Risk kavramları ile ilgili önceki yaklaşımlar, bu unsurları; “ yaşamın doğal, kendiliğinden ortaya çıkan bir gerçeği” olarak kabul eder iken, ilk defa Oyun Teorisi, birden fazla tarafın karşılıklı niyet, çıkar ve beklentilerine dayanarak ortaya çıkan bir tabloyu ve onu okuma tekniklerini formüle etmeyi başarıyor.

Nobelli ekonomist Harry Markowitz, 1950’li yılların hemen başında temellerini attığı “Portföy/Sepet Modeli” ile adeta “yumurtaları aynı sepete koymamak” bilge öğüdünü Eko-Finans dünyasına taşıyor.  Çeşitlendirme esas ve usulleri ile Portföy Yaklaşımı, günümüzün en yaygın kullanımına sahip bakış açısı ve mekaniğini yatırımcılara sunmaya devam ediyor.

Nihayet, meselenin davranışsal/psikolojik boyutlarını da hesaba katmak üzere, 1970’li yılların başında “Beklenti Teorisi” ve ilerleyen dönemlerde “Davranışsal Finans” yaklaşımları devreye giriyor. Beklenti Teorisi Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından yapılandırılarak yol açıcı rol oynuyor ve öncülüğünü Richard Thaler’in yaptığı kulvarda Davranışsal Finans, belirsizlik ve risk faktörlerinin analizinde günümüzün vazgeçilmez yaklaşımları olarak değerlendiriliyor.

Yukarıda ifade edilen model ve yaklaşımlar çerçevesinde, finansal piyasalarda geliştirilen “ Türev Finans Araçları (Vadeli ve Opsiyon) “ başta olmak üzere, Belirsizlik ve Risk faktörlerine karşı her zamandan çok hazırlıklı ve donanımlı hale gelinmiş bulunuyor. Bu suretle, finansal piyasaların ayrılmaz bir bileşeni olan “Spekülasyon” anlayış ile uygulamalarının önü açılıyor. “Manipülasyon / Yönlendirme” kavramı ile asla karıştırılmaması gereken Spekülasyon, finansal piyasaların itici gücü ve gerek duyulan heyecan-motivasyonu sağlayan ana unsur olarak karşımıza çıkıyor. O yüzden, aradaki ince zarın korunarak, manipülasyon karanlık kuyusuna düşmeme tedbir ve kararlılığında ısrarlı olmak kritik önem taşıyor.

İçinde bulunduğumuz ve etkileri altında yaşadığımız Jeo-Politik belirsizlik ve dayattığı eko-politik riskler, finansal piyasalar bakımından adeta yerleşik bir trend haline gelmiş bulunuyor. İşte bu gibi zamanlarda, piyasalardaki Belirsizlik iklimi ve Risk afetlerine karşı hazırlıklı ve donanımlı olma işine öncelik tanımak gerekiyor.