Bir Piyasadaki Kayıp Neden Herkesi Etkiler?

Yatırımlarınız iyi giderken uzun zamandır ertelediğiniz bir harcamayı yapmayı düşünürsünüz. Yeni bir araba almak, tatile çıkmak veya evinizi değiştirmek daha ulaşılabilir görünmeye başlar. Çünkü yatırım hesabınızda gördüğünüz birikim büyümüştür. Kendinizi ekonomik olarak daha güvende hissedersiniz.

Sonra piyasalar düşmeye başlar. Maaşınız hâlâ aynı, işiniz yerinde, hatta hisselerinizi bile satmamışsınızdır ancak birkaç hafta önce yapmayı düşündüğünüz harcamayı ertelemeye karar verirsiniz. Biraz daha beklemek, paranızı korumak veya kenarda daha fazla nakit tutmak istersiniz.

Aslında finansal piyasalardaki gelişmelerin gündelik hayatımıza nasıl yansıdığını anlatan oldukça basit bir örnek bu.

Ekonomistler buna servet etkisi diyor. İnsanların sahip oldukları varlıkların değeri yükseldikçe harcama isteği artabiliyor, değer kaybettikçe de azalabiliyor.

Üstelik bu ilişkinin ortaya çıkması için yatırımınızı satıp kâr veya zarar etmeniz gerekmiyor. Hesabınızda gördüğünüz rakamın değişmesi bile geleceğe ilişkin kararlarınızı etkileyebiliyor.

Bir de bunu milyonlarca insanın aynı anda yaşadığını düşünelim.

Siz araba almaktan vazgeçiyorsunuz. Bir başkası tatilini erteliyor. Bir diğeri evinin tadilatını sonraya bırakıyor. Herkesin kendi bütçesi açısından verdiği bu küçük kararlar, bir araya geldiğinde ekonomide önemli sonuçlar yaratabiliyor.

Araba satıcısının müşterisi azalıyor, otelin odaları daha az doluyor, tadilat yapan ustanın işleri yavaşlıyor. Bu işletmeler de harcamalarını kısmaya başlıyor. Belki yeni personel almaktan vazgeçiyor, belki mevcut çalışanlarına bekledikleri zammı yapamıyor.

Böylece hiç hisse senedi almamış bir insan bile borsada yaşanan büyük bir düşüşün sonuçlarıyla karşılaşabiliyor.

Günümüzde finansal varlıkların ekonomik hayatımızdaki ağırlığı oldukça büyük. İnsanların birikimleri, emeklilik hesapları, sahip oldukları evlerin değeri ve yatırımları finansal durumlarının önemli bir parçası.

Şirketler de farklı bir durumda değil. Borçlanırken sahip oldukları varlıkları teminat gösterebiliyor, yeni yatırımlarını finansal piyasalardan sağladıkları kaynaklarla gerçekleştirebiliyorlar.

Finansın ekonomik hayat üzerinde bu kadar etkili hale gelmesini anlatmak için hiperfinansallaşma kavramı kullanılıyor.

Bunun günlük hayattaki karşılığını anlamak için evini teminat göstererek kredi çeken birini düşünmek yeterli.

Evinizin değeri yükselirken bankanın gözünde güçlü bir teminatınız vardır. Ancak konut fiyatları sert düşerse bankanın aynı evi teminat olarak kabul ettiği değer de azalabilir. Kredi sözleşmenize bağlı olarak sizden ek güvence istenebilir veya yeni kredi almanız zorlaşabilir.

Şimdi bunu yalnızca ev sahiplerinin yaşadığını düşünmeyelim. Şirketler, yatırım fonları ve finansal kuruluşlar da benzer mekanizmalarla çalışıyor.

Finansal sistemdeki bu bağlantılar özellikle piyasaların sert düştüğü dönemlerde daha görünür hale geliyor. Çünkü varlık fiyatları geriledikçe yalnızca yatırımcıların serveti azalmıyor, aynı zamanda bu varlıkların teminat olarak kullanılabilen değeri de düşebiliyor.

Teminatların değer kaybetmesi, borç veren kurumların ek güvence istemesine veya mevcut borçların bir bölümünün kapatılmasını talep etmesine yol açabiliyor. Finansal piyasalarda buna teminat tamamlama çağrısı, yani margin call deniliyor.

Yatırımcıların bu talepleri karşılayacak yeterli nakdi bulunmadığında ise ellerindeki başka varlıkları satmaları gerekebiliyor. Üstelik satış için öncelikle zarar ettikleri yatırımları seçmek zorunda değiller. Daha kolay alıcı bulabilecekleri, hâlâ kârda oldukları veya nakde çevirmeleri daha kolay olan yatırımlarını da elden çıkarabiliyorlar.

Böylece başlangıçta yalnızca belirli bir sektörde yaşanan düşüş, o sektörle doğrudan ilişkisi bulunmayan piyasalarda da satış baskısı oluşturabiliyor.

Bu süreçte yatırımcılar ve finansal kuruluşlar borçlarını azaltmaya, taşıdıkları pozisyonları küçültmeye başlıyor. Deleveraging olarak adlandırılan bu kaldıraç azaltımı, özellikle çok sayıda yatırımcının aynı anda benzer kararlar almak zorunda kaldığı dönemlerde piyasalardaki düşüşü hızlandırabiliyor.

Çünkü bir yatırımcının satışları başka yatırımcıların portföy değerlerini ve teminatlarını da etkiliyor. Yeni teminat ihtiyaçları yeni satışları tetikleyebiliyor ve başlangıçtaki sorun giderek daha geniş bir alana yayılabiliyor.

Normal piyasa koşullarında farklı yatırım araçlarının birbirinden oldukça bağımsız hareket etmesi mümkün. Her sektörün kendisine özgü büyüme beklentileri, ekonomik koşulları ve yatırımcı kitlesi bulunuyor.

Ancak finansal stresin arttığı dönemlerde bu farklılıkların önemi azalabiliyor. Çünkü yatırımcıların kararlarını belirleyen öncelikler de değişiyor. Getiri elde etmek için taşımaya istekli oldukları riskleri azaltmak, borçlarını kapatmak veya nakit ihtiyaçlarını karşılamak daha önemli hale gelebiliyor.

Bu nedenle normal zamanlarda birbirleriyle zayıf ilişki gösteren varlıkların, büyük piyasa düşüşleri sırasında aynı yönde hareket ettiğini görebiliyoruz. Özellikle kaldıraçlı pozisyonların yoğun olduğu piyasalarda bu etki daha belirgin olabiliyor.

Elbette her piyasa düzeltmesi böyle bir süreci başlatmıyor. Finansal sistemin taşıdığı kaldıraç miktarı, kredi koşulları ve satışların büyüklüğü sonuçları önemli ölçüde değiştiriyor. Bazı durumlarda bir sektörden çıkan sermaye başka alanlara yönelerek yeni yatırım fırsatları da yaratabiliyor.

Ancak büyük bir finansal kaybın ardından bu sermayenin aynı miktarda risk almaya devam edeceğini varsaymak için yeterli neden bulunmuyor.

Bu yüzden bir yatırım aracının önceki yükselişe katılmamış olmasını, sonraki büyük düşüşten korunacağına ilişkin güçlü bir gerekçe olarak görmüyorum.

Günümüzde piyasaların birbirleriyle olan ilişkisini anlamak için yalnızca hangi varlığın neden yükseldiğine bakmak yeterli değil. O varlıkları taşıyan yatırımcıların finansal durumlarının nasıl değiştiğini, hangi yükümlülüklerle karşı karşıya kaldıklarını ve ne kadar risk almaya devam edebildiklerini de değerlendirmek gerekiyor.

Çünkü büyük finansal daralmaların etkisi, çoğu zaman ilk satışın gerçekleştiği piyasayla sınırlı kalmıyor.