"Keşke Bilseydim" Diyeceğiniz Finansal Kararlar

Yıllar sonra geriye dönüp baktığınızda içinizden geçen cümle genellikle aynı olur: "Keşke o zaman bilseydim."

Para söz konusu olduğunda çoğu insan matematikle değil duygularla karar verir. Ve bu kararların maliyeti yıllar sonra ortaya çıkar. Büyük krizlerden değil, küçük ama tekrar eden alışkanlıklardan. Ani felaketlerden değil, uzun süredir görmezden gelinen gerçeklerden.

Finansal danışmanların en sık duyduğu pişmanlıklar ve bunların ardındaki gerçek maliyetler işte bunlar.

"Nasıl Olsa Sonra Başlarım" Tuzağı

Ertelemek finansın en pahalı alışkanlığıdır. Birikimi ertelemek, borcu kapatmayı ertelemek, yatırımı ertelemek. Hepsi aynı mantıkla başlar: Şimdi değil, sonra.

25 yaşında ayda 2.000 TL biriktirmeye başlamak ile 35 yaşında başlamak arasında sadece on yıl var gibi görünür. Ama gerçekte çok daha fazlası kaybolur.

Hesapladığınızda ilk 10 yıkda fark küçük görünebilir ama asıl kayıp 45 yaşından sonra başlar. İlk başlayanın birikimleri katlanarak büyümeye devam eder. Geç başlayan ise o temeli hiçbir zaman yakalayamaz.

Einstein haklıydı: "Bileşik faiz dünyanın sekizinci harikasıdır. Anlayan kazanır, anlamayan öder." Erteleme tam da bunu kaçıran tarafta olmak demektir.

Borç Ertelemenin Sessiz Kanama

30.000 TL kredi kartı borcu var. Her ay asgari ödeme yapılıyor, yaklaşık 3.000 TL. İki yıl sonra borç kapanıyor ama toplam ödenen 55.000 TL oluyor. 25.000 TL faiz ödenmiş.

Eğer hemen tam kapatılsaydı o 25.000 TL ödenmeyecekti. Ve sonraki iki yıl aylık 3.000 TL birikime gidebilecekti. Sonuç: Hem borçsuz olunacak hem de 70.000 TL civarında birikim yapılmış olacaktı.

Erteleme sadece zamanı değil geleceği de çalar.

Gelir artışı her zaman refah artışı getirmez. Çünkü çoğu kişi kazancı arttıkça harcamayı da aynı oranda artırır. Hatta daha fazla.

Üç Kat Maaş, Sıfır Birikim

Kariyer başında aylık 30.000 TL kazanılıyor, 5.000 TL biriktiriliyor. Tasarruf oranı %16,6.

3 yıl sonra maaş 60.000 TL'ye çıkıyor. Harika. Ama harcamalar da 55.000 TL olmuş. Birikim hala 5.000 TL.

5 yıl sonra maaş 90.000 TL. Üç katına çıkmış. Ama birikim hala 5.000 TL civarında. Hatta bazen daha az.

Gelir katlandı ama zenginlik oluşmadı. Sadece daha pahalı bir hayat yaşanmaya başlandı.

Daha iyi semtte oturuldu, daha yeni araba kullanıldı, daha lüks tatillere gidildi. Ama tasarruf oranı düştü.

Sorun harcamanın kendinde değil. Sorun gelir artışının otomatik olarak harcama artışına dönüşmesinde.

Her maaş artışının en az yarısı birikime gitmeli. Bu elbette benim görüşüm. Arada zorunlu harcamalar vardır. Onları ayrı tutuyorum. 15.000 TL artış olduysa 7.500 TL otomatik olarak tasarrufa yönlendirilmeli. Bu disiplin on yıl uygulandığında muazzam fark yaratır.

Yoksa on yıl sonra sadece daha pahalı yaşayan ama daha kırılgan bir mali yapı kalır geriye.

Bir de şunu unutmamak lazım. Kariyerin ilk başlarında farklı şirketlerde daha iyi ücrete iş bulma ya da iş teklifi alma potansiyeli daha yüksekken ilerleyen yıllarda sıkışıp kalma durumu daha çok yaşanmaya başlıyor. Bu da eğer arkanızda dayanabileceğiniz bir birikim olmadığında sizi az önce de dediğim gibi kırılgan yapıyor. 

"Sonra Okurum" Deyip Hiç Okumamak

Sözleşmelerde, poliçelerde, taahhütnamelerde her şey yazıyor. Ama kimse okumuyor. Sonra "ben bunu bilmiyordum" deniyor.

Görünmeyen Masraflar

Kredi çekilirken sadece faiz oranına bakılır. Yüzde 3,2 iyi gibi görünür, imza atılır. Ama toplam maliyet çok farklıdır.

Dosya masrafı, hayat sigortası, ekspertiz ücreti, tahsis bedeli derken 100.000 TL kredi için 6.000-7.000 TL ek maliyet çıkar. Bu tek başına yüzde 6-7 artış demektir.

Veya konut kredisinde erken kapama cezası vardır. Kalan borcun yüzde 1-2'si kadar. 200.000 TL kalan borcunuz varsa 2.000-4.000 TL ceza ödersiniz. Bu bilgi sözleşmede yazar ama okunmaz.

İki yıl sonra para bulunur, kredi kapatılmak istenir. O zaman öğrenilir. Şaşırılır.

Sigorta İstisnalarının Bedeli

Sağlık sigortası yapılır. Aylık prim ödenir. Sonra bir tedavi gerekir. Sigorta şirketi "bu teminat dışı" der. Poliçeye bakılır, gerçekten de istisna maddesinde yazıyormuş.

O hastalık için iki yıl bekleme süresi varmış. Veya belirli tedaviler kapsam dışıymış. Ama poliçe imzalanırken okunmamış.

Her finansal ürün almadan önce dört soru sorulmalı: Toplam maliyet nedir? Hangi durumlarda ekstra ücret var? Erken çıkış şartları ne? İstisnalar neler?

On dakikalık okuma binlerce lira tasarruf ettirir.

Yedek Akçenin Önemi

Çoğu kişi acil durumlarda kullanılmak üzere kenara konulacak yedek akçeyi gereksiz görür.

"Zaten düzenli gelirim var" der. "Yatırım yapayım daha iyi" der. Sonra beklenmedik bir durum çıkar ve her şey alt üst olur. Yaptıkları yatırımları bozmak durumunda kaldıklarında zarar etme durumları da olabilir. Ben bu kısım için her zaman kenarda bir miktar tutarım. Yeri gelmişken söylemiş olayım. Benim bir excelim vardır ve tüm gelir ve gider kalemlerim orada yazar. Ne kadarlık yatırıma yönelecek ne kadarlık harcama var geriye ne kalıyor hepsini görüyorum.

Sonuçta da her zaman kenara acil durumlarda kullanılmak üzere t-0 çalışan fona da ayırırım.

Fon Olmadan Yaşanan Kriz

Düzenli gelir var, yatırımlar yapılmış, plan güzel gidiyor. Sonra 50.000 TL'lik beklenmedik harcama çıkıyor.

Tüm para hisse senetlerinde. Piyasa o an yüzde 15 eksideler. Ya zararlı satış yapılacak ya da kredi çekilecek.

Kredi çekilirse yüzde 3,5 faizle iki yıl boyunca 60.000 TL geri ödenecek. 10.000 TL ekstra maliyet.

Acil durum fonu olsaydı ne zarar edilecekti ne faiz ödenecekti. Plan bozulmayacaktı.

Bu para kolay erişilebilir olmalı. Vadesiz hesapta veya hızlı nakde çevrilebilir araçlarda olmalı yani. Sadece gerçek acil durumlar için kullanılmalı. İş kaybı, sağlık sorunu, zorunlu onarım. Tatil, yeni telefon, araba değişimi acil durum değildir. Yatırımdan önce likidite gelir. Bu finansal güvenliğin temelidir.

Başkalarına Bakarak Karar Vermek

Herkes ev alıyor, ben de alayım. Herkes kripto alıyor, ben de alayım. Arkadaşlar kazanıyor, ben  de gireyim. Warren Buffett'ın ünlü sözü var: "Başkalarının açgözlü olduğu zamanlarda korkun, başkalarının korktuğu zamanlarda açgözlü olun." Ama çoğu insan tam tersini yapar.

Sürü Psikolojisinin Maliyeti

Bir varlık sınıfı hızla yükseliyor. Çevrede herkes kazanç paylaşıyor. FOMO oluşuyor, kaçırma korkusu. Aceleyle para yatırılıyor.

Genellikle zirveye yakın girilir. Çünkü herkes konuşuyorsa piyasa zaten çok yükselmiş demektir. Sonra düzeltme gelir. Zarar kesip çıkılır. Başkaları kazandı çünkü erken girmişlerdi. Risk toleransları yüksekti. Kaybetseler bile sorun olmayacak parayla oynamışlardı.

Ev Alma Yarışı

Çevrede herkes ev alıyor. Fiyatlar yükseliyor. Almazsam kaçıracağım duygusu var. Aceleyle karar veriliyor. Peşinat için tüm birikim gidiyor. Aylık belli bir miktarda kredi taksiti çıkıyor. Borç-gelir oranı yüzde yüksek. Bütçe geriliyor. İki yıl sonra başka şehirde iş fırsatı çıkıyor. Ama ev var.

Ne kolayca satılabiliyor ne de kiralama yeterli gelir getiriyor. Ev almak kötü karar değildi. Ama zamanlama yanlıştı. Herkes alıyor diye alınmıştı, kişisel plan yoktu.

Kendi Kararını Vermek

Her önemli finansal kararda kendinize şunu sorun: Bu kararı neden veriyorum? Başkaları ne yapıyor diye mi yoksa kendi analizime göre mi? Bütçem buna gerçekten uygun mu? Risk toleransım bu yatırımı kaldırır mı? Bu parayı kaybetsem ne olur? Bu sorulara net cevap veremiyorsanız bekleyin. Araştırın. Kendi planınıza göre hareket edin.

Ortak Nokta: Acele ve Erteleme Paradoksu

Tüm bu durumların ortak özelliği şudur: Ya çok acele karar verilir ya da sürekli ertelenir. Acele kararlar alternatifleri değerlendirmez. Detayları okumaz. Sadece o anın baskısıyla verilir.

Erteleme kararları ise hiç verilmez. Sürekli ileri atılır. Zaman kaybedilir, fırsatlar uçar. İkisi de pahalıya mal olur. Biri hemen, diğeri yavaş yavaş.

Finansal başarı büyük sırlarla değil küçük disiplinlerle gelir. Çoğu kişi ne yapması gerektiğini bilir ama yapmaz. Birikimi ertelememek gerektiğini bilir ama erteler. Sözleşme okumak gerektiğini bilir ama okumaz. Acil durum fonu şart olduğunu bilir ama oluşturmaz. Sorun bilgi eksikliği değil.

Uygulama eksikliği.

Beş basit kural:

Birikimi bugün başlat. Yarın hiçbir zaman gelmez.

Her gelir artışının yarısını birikime yönlendir. Otomatik talimatla yatırım yapmak günümüz şartlarında çok kolay artık.

Sözleşmeleri oku. On dakika binlerce lira değerindedir.

Acil durum fonu oluştur. Yatırımdan önce likidite.

Kendi analizine göre karar ver. Başkasının planı senin planın değildir.

Bu kurallar sizi milyoner yapmayabilir. Ama on yıl sonra geriye döndüğünüzde "keşke bilseydim" demezsiniz. Çünkü biliyordunuz. Ve uyguladınız.