Emek sessizce dönüşürken, Ekonomi nasıl ayakta kalacak?

New York’un 1900 ve 1913 sokak fotoğraflarına baksanız , bir karede her yerin atlarla dolu olduğunu; diğerinde ise atların neredeyse yok olduğunu ve yerlerini otomobillerin aldığını görürsünüz.

Değişim, çoğu zaman insanların fark ettiğinden çok daha hızlı gerçekleşiyor.

Bugün yaşadığımız dönüşüm de tam bu hissin eşiğinde duruyor. Üstelik bu defa değişen şey sadece ulaşımın hızı, iletişimin biçimi ya da üretimin verimliliği değil. Bu kez değişen, ekonominin dayandığı en temel direk; yani insan emeği.

Son yıllarda humanoid robotların, sensör teknolojilerinin, yapay zekâ destekli görsel algı sistemlerinin ve ucuzlayan donanımın birleştiği yeni bir işgücü türü ortaya çıktı. İnsanı birebir taklit eden ve fiziksel üretimi neredeyse tamamen devralabilecek bir kapasite. Bu dönüşümü geniş perspektiften anlatan kitaplardan biri Rethinking Humanity. Ancak burada mesele kitabın kendisi değil; ekonominin işleyişiyle bu teknolojinin birbirine nasıl ters düştüğü. Çünkü bugünün ekonomileri çalışan insana dayanıyor. Ücret kazanılır, o ücret talep yaratır. Talep şirket gelirine dönüşür; şirket gelirleri devletin vergi tabanını oluşturur. Vergi de borçların çevrilmesini mümkün kılar. Yani insan çalıştıkça ekonomi döner ve ekonomi döndükçe devlet ayakta durur. Fakat önümüzdeki tablo artık aynı değil. Robot emeği ucuzladıkça insan emeği merkezin dışına itiliyor. Bu, tarihte ilk kez oluyor; çünkü teknoloji bu kez insanı güçlendirmiyor, doğrudan insanın yerini alıyor.

Bugün bir robotun saatlik maliyeti hala yüksek görünebilir. Fakat maliyet eğrisi o kadar hızlı düşüyor ki, birkaç yıl sonrasına dair konuştuğumuz rakamlar — 1 dolar, 50 cent, belki daha da altı — ekonominin temel taşlarını bile yerinden oynatabilir. Sonuçta bir robot günde 20 saat çalışabilir; tatil istemez, yorulmaz, hasta olmaz. Bir kez öğrendiği görevi on binlerce kez aynı kaliteyle tekrarlar. Tam da bu nedenle fabrikanın ilk fotoğrafında köşede gördüğün o tek robot, ikinci fotoğrafta üretim hattının tamamına yayılıyor.

Bu değişimin etkileri çok açık: Her şey ucuzlayacak; çünkü maliyetin en kritik kalemi olan fiziksel emek neredeyse sıfıra yaklaşıyor. Kalite artacak; hız artacak; arz patlayacak ama bu tablo “bolluk ekonomisi” atmosferi yaratıyor olsa da, içinde çok daha temel bir soruyu barındırıyor:

İşte bu yüzden önümüzdeki süreç ne yalnızca bir teknolojik zafer hikayesi olacak, ne de bir ekonomik çöküş. Bu dönem, iki uç arasında gidip gelen yeni bir denge arayışı olacak. Belki devletler evrensel gelir modellerini dener. Şirketler otomasyon vergilerini tartışır. Belki yepyeni bir sosyal sözleşme kurulur.

Ama şunu net görüyorum:

Bu dönüşüm insanın üretimdeki yerini azaltırken, insanın sistemdeki değerini arttırmalı. Çünkü insanlar robotların yapamayacağı alanlara yönelmek zorunda hissetmeli; hikaye kurmak, anlam üretmek, topluluk oluşturmak, strateji tasarlamak gibi alanlara. Çünkü tıpkı New York’un iki fotoğrafında olduğu gibi, değişim bir gün fark edeceğimizden daha hızlı ilerleyecek. Bugün karede insanlar çoğunlukta, robotlar köşelerde. Bir sonraki karede roller değişmiş olacak.

Biz de tam o iki fotoğrafın arasındaki yıllarda yaşıyoruz; tarihin en sessiz ama en büyük dönüşümünün içinde ve insanlığın geleceğini belirleyecek şey, bu dönüşümü ne kadar erken fark edip, hangi ekonomik modeli kuracağımız olacak.